In 2019 is HVO-Querido gestart met het ontwikkelen van een internationale training om eenzaamheid bij bewoners te herkennen, bespreekbaar te maken en aan te pakken. Toentertijd voelde ruim 10% Amsterdammers zich namelijk ‘sterk geïsoleerd’. Tegenwoordig voelt zelfs 18% van Amsterdam zich ‘vaak eenzaam’.
Daarbovenop komt dat onze bewoners zich bovengemiddeld vaak alleen voelen. Zelfs 95% van hen!
Wat veroorzaakt die eenzaamheid dan? Hoe kun je dat signaleren? En wat kun je doen tegen eenzaamheid? Dat behandelen we in dit artikel.
Heb jij interesse in de training Eenzaamheid? Lees dan verder in het trainingsaanbod van ons Expertisecentrum.
Hoe kan een nieuwe woning eenzaamheid veroorzaken bij voormalig dakloze mensen?
Begeleider Tessa legt uit: ‘Onze bewoners verbreken bijvoorbeeld vaak het contact met oude vrienden van de straat om te voorkomen dat ze in hun nieuwe woning overlast veroorzaken. Tegelijkertijd hebben ze familie en jeugdvrienden soms door hun straatleven van zich vervreemd. Ze zitten dus regelmatig alleen in hun woning en zijn ineens grotendeels op zichzelf aangewezen.’
‘Voor sommige bewoners is de begeleiding het enige contact in de buitenwereld,’ vult begeleider Madoc aan. ‘Ook als ze onbegrepen gedrag vertonen, komt dat hun isolement niet ten goede.’
‘Als je niet op tijd begint met het bouwen aan een netwerk, gaat het mis wanneer een bewoner uitstroomt,’ benoemt begeleider Torre. ‘Je kan iemand dan wel wijzen op een Buurtcirkel, maar daar is de drempel vaak te hoog voor. Om terugval te voorkomen moet je daarom als begeleider al veel eerder beginnen met het opbouwen van het netwerk van een bewoner.’
Begeleider Mickaël komt zelfs vaak bewoners tegen die niet alleen eenzaam zijn, maar helemaal niet meer durven te dromen van liefde. ‘Als we het er allemaal over eens zijn dat onze verlangens om lief te hebben, bemind te worden en seksualiteit essentieel zijn voor onze mentale gezondheid en herstel, laten we dan samen naar een oplossing werken.’
Begeleider Mickaël
Hoe schadelijk is eenzaamheid op de lange termijn?
Veel alleen zijn hoeft niet ongezond te zijn, zolang je je maar niet eenzaam voelt. Langdurige eenzaamheid kan namelijk verschillende schadelijke gevolgen hebben:
- Stress, angst, wantrouwen en depressie
- Ongezond gedrag, zoals roken, alcohol- en drugsgebruik, minder bewegen, slecht eten en slecht slapen
- Verhoogd risico op hartziekten, beroertes, dementie en een verzwakt immuunsysteem
- Het vermogen om problemen op te lossen vermindert. Je weet dus steeds minder hoe je het kunt aanpakken
- Eenzame mensen vinden het ook vaak moeilijk om positief contact te hebben met anderen, wat voor meer isolatie zorgt en het probleem verergert
Wat is geen oplossing voor eenzaamheid?
Misschien lijkt het makkelijk om te zeggen ‘ga met een buddy koffiedrinken of loop eens een buurthuis binnen’. Zo simpel is het helaas niet.
Begeleider Tessa vertelt: ‘Je kunt elke dag mensen spreken en je toch eenzaam voelen. Eenzaamheid kan een vaste overtuiging zijn, een gevoel dat je nergens bij hoort en minderwaardig bent. Sterker nog, mensen die chronisch eenzaam zijn, durven de deur soms niet uit. Dan moet je als begeleider eerst met mensen in gesprek over hun angsten en gedrag.’
‘Je moet het lef hebben om je aan te sluiten bij een groep,’ vult bewoner Tineke aan. ‘Je moet eropaf durven stappen en dat is vaak een drempel. Ik vind het daarom fijn om met iemand van de begeleiding door de buurt te gaan en bijvoorbeeld een buurthuis te bezoeken. Samen voel ik me toch meer op mijn gemak.’
Wat kun je wél doen om eenzaamheid te voorkomen?
Hoe kun je een ex-dakloos iemand helpen om een sociaal netwerk op te bouwen? En wat kun je doen om eenzaamheid te voorkomen en aan te pakken? Er is namelijk niet één oplossing tegen eenzaamheid.
1. Zichtbaar en laagdrempelig contact
Ten eerste is het belangrijk om eenzaamheid bespreekbaar te maken. Tijdens het opzetten van de internationale training samen met Erasmus+, merkten we bijvoorbeeld dat de Facebookpagina die in Macedonië werd opgezet rondom eenzaamheid, snel goed bezocht werd. Mensen zochten bijvoorbeeld direct hulp via chatberichten. Maak om hulp vragen dus laagdrempelig.
‘Op een gegeven moment zei ik tegen een collega dat ik me soms zo eenzaam voelde,’ benoemt begeleider Alex. ‘En zij, een leuk jong iemand, net een kind gekregen, alles helemaal perfect, bleek dat ook te hebben! Ik viel bijna van mijn stoel. Het is zo’n opluchting dat je er niet alleen voor staat en dat je er gewoon over kunt praten.’
Begeleider Alex
2. Op tijd beginnen met een netwerk bouwen
Zoals begeleider Torre al eerder aangaf, is het belangrijk om iemands netwerk vroegtijdig in kaart te brengen. ‘Aan wie heb je wat gehad en wat zijn belangrijke gebeurtenissen geweest? Vaak zeggen bewoners in eerste instantie dat ze helemaal niemand hebben, maar als je goed luistert merk je dat iedereen een netwerk heeft. Soms staat het door bepaalde situaties alleen op een laag pitje.’
Lees meer over wat we met en voor naasten doen op in ons naastenbeleid. Wist je dat HVO-Querido zelfs een vakgroep heeft voor Naasten en Informele Steun?
Begeleider Torre
3. Een passende daginvulling
Bewoner Ahmad gaat eenzaamheid te lijft met een druk dagprogramma: van werken bij een zorgboerderij tot sporten, koken en contact onderhouden met zijn familie en vrienden.
‘Ik voel me soms wel eens eenzaam, maar de begeleiders helpen mij goed en je moet het ook zelf doen. Bezig blijven helpt goed tegen eenzaam zijn. Daar heb je dan geen tijd voor,’ legt Ahmad uit.
‘Mijn dagbesteding is een manier om aan eenzaamheid te ontsnappen,’ zegt ook bewoner Piotr. ‘Muziek maken, schaken, schilderen, fotograferen. Bij een dagbesteding heb je contact met mensen en maak je regelmatig een praatje.’
Zo’n drukke agenda als die van Ahmad en Piotr zijn natuurlijk niet voor iedereen passend of haalbaar. Tips voor het vinden van een passende daginvulling, vind je op onze Dagstructuur-pagina.
Bewoner Tineke heeft goede ervaringen met uitjes, bijeenkomsten en gezamenlijk eten. ‘Tijdens bijeenkomsten kom ik mensen tegen die zelf ook met eenzaamheid zitten. Het helpt om eens een praatje te maken en gezellige dingen met elkaar te doen. Ondanks dat ik zelden alleen ben, voel ik me namelijk wel vaak alleen.’
Deelnemer Suzan vertelt: ‘Als ik me eenzaam voel, dan ga ik een stuk lopen, naar een park, lekker buiten zitten en mensen kijken. Of ik ga zwemmen of muziek luisteren. Dan gaat het snel weer beter.’
Suzan in de keuken
4. Het hele plaatje
‘Als je eenzaamheid wil aanpakken, moet je naar het totaalplaatje kijken,’ benoemt Tessa. ‘Je kijkt naar alles wat mensen kunnen doen om fysiek en mentaal gezonder te worden.’
Bij HVO-Querido werken we bijvoorbeeld met de 10 leefgebieden van onze Krachtmethodiek. Op ieder leefgebied kunnen krachten, wensen en aandachtspunten aanwezig zijn. De leefgebieden:
- Financiën en Administratie,
- Activiteit, Werk en Leren
- Gezondheid
- Zingeving
- Wonen en Woonvaardigheden
- Leefstijl en Kwaliteit van leven
- Kinderen, Ouderschap en Opvoeding
- Intimiteit en Seksualiteit
- Naasten, Sociale relaties en Netwerken
- Gedrag en Veiligheid
Je kunt iemands gezondheid ook bekijken van de 6 pijlers van Machteld Huber, grondlegger van het concept Positieve Gezondheid en oprichter van het Institute for Positive Health).
Welk perspectief je ook neemt: Als het in één aspect van iemands leven heel slecht gaat, gaat het met de andere ook minder. Omgekeerd werkt dat trouwens ook. Dus voor mensen die chronisch eenzaam zijn, is het belangrijk te focussen op de andere aspecten van hun leven. ‘Dat compenseert een beetje,’ legt begeleider Tessa uit.
Dan kun je denken aan tips als ‘ga sporten’ en ‘eet gezond’. Maar, je kan ook denken aan een gesprek over intimiteit en seksualiteit, hoe ongemakkelijk dat misschien ook voelt. Collega’s Bram en Agnes geven je graag wat tips in dit interview over relaties.
Collega’s Agnes en Bram
5. Digivaardigheid
‘Toen ik een bewoner op weg heb geholpen bij het gebruik van WhatsApp, ging er meteen een wereld voor hem open,’ vertelt Frank, die vrijwilliger is bij ons Digicafé. ‘Hij appt nu met vrienden en kennissen en is minder eenzaam. Dat is pure winst.’
Niet alleen het bezit van een laptop en/of smartphone is belangrijk om eenzaamheid tegen te gaan, maar ook de vaardigheden hebben om daarmee contact te zoeken.
HVO-Querido Digicafé
6. Betrek de buurt en omgeving
Een van de uitkomsten van het onderzoek van ons Expertisecentrum, is dat eenzaamheidsinterventies alleen werken als de buurt en omgeving van de bewoner betrokken zijn. Daarom is community living en een wooncirkel zo interessant. Onze nieuwste bevindingen over wooncirkels lees je in een recent interview met collega’s Randolph, Carolina en Pamela.
Zelfs collega’s uit de Technische Dienst dragen hun een steentje bij. Collega Egbert vertelt: ‘Als ik een klus geklaard heb, maak ik altijd nog een praatje met de bewoner, zodat die hun hart kan luchten. Je gaat natuurlijk niet op de stoel van de begeleiding zitten, maar geestelijke verzorging is beslist een deel van ons werk bij de TD.’
Een luisterend oor, al is het maar even, kan dus ook al een grote impact hebben.
‘Laat je gewoon meenemen,’ raadt bewoner Willem aan. ‘Mijn begeleider heeft me allerlei dingen laten zien tijdens het wandelen toen ik hier net kwam wonen. Daar moet je wel voor openstaan. En het helpt dat ik vrijwilligerswerk deed bij de sportclub om de hoek. Daardoor kende ik al wat mensen.’
Pamela, Randolph en Carolina van Team Zuidoost
7. De rol van huisdieren
Bewoner Metro en kat Noortje
Veel van onze bewoners geven aan dat het hebben van een huisdier helpt tegen eenzaamheid. Zo heb je bijvoorbeeld ‘een reden om thuis te komen’ en ‘een reden om geld te gebruiken voor een huisdiertraktatie in plaats van voor drugs‘. Dankzij een huisdier ‘voelt een huis ook minder leeg‘. Het kan bewoners zelfs meer zin aan hun leven geven.
Extra tip voor begeleiders: grenzen stellen
‘Soms kun je de eenzaamheid van een ander echt aanvoelen en mee naar huis nemen,’ vertelt begeleider Mustafa. ‘Daar moet je mee oppassen. Ik heb dat zelf echt moeten leren en het gaat nu veel beter, dankzij de steun van mijn collega’s. Ik kan nu zelfs af en toe “nee” zeggen tegen bewoners, al blijft dat moeilijk.’
Mustafa bij het Hof van Socrates
Eenzaamheid zelf aanpakken
De training Eenzaamheid die HVO-Querido heeft ontwikkeld is heel tastbaar en wordt regelmatig aan teams binnen en buiten HVO-Querido gegeven. Heb je interesse in die training? Lees dan verder in het trainingsaanbod van ons Expertisecentrum.
Hoe is het om eenzaam te zijn?
Veel van onze bewoners en collega’s durven openhartig over eenzaamheid te praten. Beluister bijvoorbeeld deze aflevering van Radio de Verbinding, waarin Herstelbureau-collega’s Alex en Charda vertellen over eenzaamheid in hun jeugd. Over hoe verschillend ze daarmee omgingen en over psychisch in de knel raken.
Lees je liever? Bekijk dan deze interviews met begeleider Alex en begeleider Torre. Of klik op deze interviews met onze bewoners:
