Nieuws

Wat is destigmatiserend werken en hoe helpt dat met zorgen dat iedereen zich welkom voelt? Bij HVO-Querido werken we destigmatiserend. Dat betekent dat we ons best doen om te zorgen dat niemand wordt tegengehouden door stigma, stereotypes en vooroordelen. Iedereen verdient namelijk respect, gelijke kansen en een gelijke behandeling. Dit levert ook een belangrijke bijdrage aan iemands herstelproces.

Daarom vragen we onze collega’s om destigmatiserend te werken. Dat betekent dat ze:

• Kritisch naar zichzelf durven kijken
• Nadenken over hun eigen gedrag, achtergrond, referentiekader en aannames
• Respectvol omgaan met alle mensen
• Open communiceren
• Stigma, stereotypering en vooroordelen kunnen herkennen
• Over stigma, stereotypering en vooroordelen kunnen praten

Het is de bedoeling dat onze collega’s deze “destigmatiserende grondhouding” elke dag in hun werk gebruiken om stigmatisering te voorkomen.

Wat is stigma?

‘Stigma is mensen diskwalificeren met woorden,’ legt begeleider en ervaringsdeskundige Yafit uit. ‘Iemand niet als mens behandelen. Taal is de spiegel waarmee wij naar elkaar kijken. Als ervaringsdeskundige ervaar ik dagelijks hoeveel impact stigmatisering heeft.’

‘Veel mensen realiseren zich niet hoe gevoelig taalgebruik ligt,’ vult adviseur Bram aan. ‘Maar taboes en stigma belemmeren het herstelproces.’

Gedragsdeskundige Ewa vertelt: ‘Op de ziekte van mijn broer lag een enorm stigma. Daarom mochten we er niet over praten. Hoe geef je dan betekenis aan je leven? Soms zijn de gevolgen van het stigma belastender dan die van de symptomen.’

‘Onderzoek laat zien dat mensen stigma ervaren als een ’tweede’ ziekte,’ legt beleidsadviseur Luca uit. ‘Je bent bijvoorbeeld niet alleen dakloos, je vecht ook tegen het stempel dat op dakloosheid rust. Stigma heeft veel negatieve gevolgen voor het herstel en de kwaliteit van leven.’

Wat merk je van stigma in de praktijk?

Stigma zit vaak in de woorden die we gebruiken. Beleidsadviseur Luca legt uit: ‘Sommige woorden maken mensen ongelijk. Bijvoorbeeld: cliënten, bewoners of mensen met moeilijke ervaringen. Het ene woord is niet beter dan het andere. Maar vergeet niet dat het altijd over echte mensen gaat. Besef ook dat woorden impact hebben.’

Ervaringsdeskundige Zainab zegt: ‘Niet iedereen vindt het woord “klant” logisch. Je koopt toch niets? “Cliënt” vind ik zelf niet passen bij mensenwerk. Forensisch. Verslaafd. We geven iedereen meteen een stempeltje. Dat maakt echt contact moeilijk.’

‘Ik zeg liever “mensen voor wie ik werk” dan cliënten,’ vult begeleider Yafit aan.

Vanuit HVO-Querido hebben we het bijvoorbeeld altijd over dakloze mensen, verslaafde mensen en ongedocumenteerde mensen. We hebben het namelijk over personen en niet over een label, diagnose of status.

Wat is zelfstigma?

Begeleider Vera legt uit: ‘Er zijn behoorlijk veel bewoners die zichzelf stigmatiseren. Denk aan: dat kan ik toch niet met mijn kwetsbaarheid, mijn verslaving of noem maar op.’ Deze bewoners hebben dus een negatief beeld van zichzelf door een stempel of een label.

‘Als verslaafde heb ik van alles naar mijn hoofd gekregen. Als je maar lang genoeg hoort dat je een slappe zak zonder ruggengraat bent, dan ga je dat zelf ook vinden,’ legt ervaringsdeskundige Robert uit. ‘Mensen kijken op je neer en dan ga je je zo gedragen. Het duurde bij mij lang voordat ik accepteerde dat ik ziek was en ik van mijn zelfstigma afkwam.’

Begeleider Paul vult aan: ‘Hoe vaak heb ik niet gehoord: dat kan ik niet, want ik ben patiënt. We moeten mensen als mens behandelen, zoals je zelf ook behandeld zou willen worden.’

Ervaringsdeskundige Nathalie legt uit: ‘Eens een junk, altijd een junk, heb ik zelf vaak gehoord. Sterker nog, zo dacht ik er zelf vroeger ook over. Pas in de detox kwam ik erachter dat het normale mensen zijn, zoals jij en ik. De eerste stap is ervoor zorgen dat mensen zich realiseren dat we stigmatiseren. Pas als je je daar bewust van bent, kun je het aanpakken.’

Adviseur Bram vult aan: ‘Hoe vaak ik niet van bewoners heb gehoord: ik ben niks waard. Zelfstigma is dus ook een belangrijke factor. Als openlijk queer persoon heb ik er ook persoonlijk mee te maken, in mijn dagelijks leven en bij HVO-Querido.’

Hoe voorkom je stigmatering in de zorg?

Begeleider Anna vertelt: ‘Stigma is een lastig begrip. Voor sommige collega’s is het nieuw. Iedereen verstaat er iets anders onder. Wij kiezen voor een positieve aanpak. We maken mensen bewust in plaats van woorden te verbieden.’

Anna legt uit: ‘We willen dat collega’s inzien dat we allemaal wel eens stigmatiserend praten, vaak onbedoeld. Mensen koppelen gedrag bijvoorbeeld makkelijk aan een stoornis. Dan zeggen ze dingen als: tja, zo zijn borderliners nu eenmaal hè. Dat willen we voorkomen. Destigmatiserend werken moet net zo normaal zijn als respectvol met elkaar omgaan.’

Begeleider Vera vult aan: ‘Destigmatiserend werken betekent niet dat dingen niet benoemd mogen worden. Je hoeft niet weg te kijken en mag alles blijven zeggen, want je kunt ook klagen zonder te stigmatiseren. En van blunders kan je leren.’

Tip 1. Is het echt nodig?

‘Hoe makkelijk hebben wij het niet over cliënten en klanten, praten we over diagnoses en indicaties?’ vertelt begeleider Yafit. ‘Ook op momenten dat zoiets niet per se nodig of relevant is.’ Sta daar eens bewust bij stil en kies vaker om een diagnose niet te benoemen dan wel.

Tip 2. Luister naar iemands levensverhaal

Tip van gedragsdeskundige Ewa: ‘In de zorg denken we te vaak vanuit een diagnose. We moeten juist vragen naar wie iemand is en wat hen is overkomen. Dat zorgt voor verbinding.’

Tip 3. Gelijkwaardig contact maken

‘Kijk gelijkwaardig naar elkaar,’ benoemt Ewa ook. ‘Zet je mensgerichte bril op.’

Begeleider Sanne vult aan: ‘Ga met respect naast een bewoner staan en geloof in hun kracht en mogelijkheden.’

Tip 4. Sta open voor feedback

‘Iedereen heeft vooroordelen, ook al is dat onbewust,’ stelt begeleider Paul. ‘Wij denken nu eenmaal in hokjes en categorieën. Het gaat erom dat we openstaan om elkaar bij de les te houden, om stigma bespreekbaar te maken en aan te pakken.’

Tip 5. Probeer de ‘destigmatiserende grondhouding’ uit

Hoe kritisch durf jij naar jezelf en je taalgebruik te kijken? Hoe respectvol ga jij met anderen om, niet alleen met collega’s, maar ook met bewoners? Sta daar eens bij stil en wees écht eerlijk tegen jezelf. Waar zie jij nog groeimogelijkheden voor jezelf?

Hoe zorgen we bij HVO-Querido voor bewustwording?

Wij zorgen dat collega’s weten wat werken zonder vooroordelen betekent. We praten hier regelmatig over met elkaar.

Begeleider Sanne vertelt: ‘In ons team ging het in eerste instantie om de definitie. Wat bedoelen we precies met destigmatiserend werken? Wanneer is iets een stigma en wanneer niet? Door het er regelmatig over te hebben, is het onderwerp wel gaan leven. Ik merk dat we elkaar er soms op wijzen. Het gaat daarbij vooral om het creëren van bewustzijn. Zonder oordeel.’

Ervaringsdeskundige Zainab zegt: ‘Het is lastig om niet stigmatiserend te praten. Vaak gaat het onbewust. Ik doe het in ieder geval zelf ook. Vanuit gewoonte, of vanuit je opvoeding. We hebben allemaal een waslijst van aannames.’

‘Het gaat erom dat je de patronen herkent,’ gaat Zainab verder. ‘Blijf goed nadenken over hoe je dingen zegt en wat jouw woorden teweeg kunnen brengen. Dan ben je al op de goede weg. Begin bij jezelf. Ik probeer zo neutraal mogelijk met mensen in gesprek te gaan. Respect staat bij mij boven alles.’

Welke hulpmiddelen hebben we bij HVO-Querido?

HVO-Querido heeft een toolbox gemaakt voor werken zonder vooroordelen. In deze toolbox vind je:

• Informatie over vooroordelen
• Praktische hulpmiddelen
• Handige websites

Teams kunnen deze toolbox gebruiken in hun dagelijkse werk.

In 2023 publiceerde Valente ook een artikel over destigmatisering bij HVO-Querido.