‘Vaalmuiden ligt diep weggestopt in het Westelijk Havengebied. Richting Amsterdam Noord zie je nog net de zeeschepen, westwaarts de weidsheid van de polder. De zonsondergangen zijn hier geweldig. Dan is het net het paradijs,’ vertelt Parool-journalist Frans Kotterer.
En Het Parool is niet de enige krant geweest die in 1997 grote belangstelling heeft getoond voor Vaalmuiden. Zonder overdrijving kan worden gesteld dat het experiment Vaalmuiden zich van alle HVO-projecten mag verheugen in de grootste aandacht van de media. Wat is Vaalmuiden? Wie wonen er? En welke rol speelt HVO hierin?
Huisvesting van stadsnomaden aan stadsgrens Amsterdam
Voorheen lag het terrein voor stadsnomaden letterlijk aan de rand van Amsterdam, namelijk op de stadsgrens. Door de inlijving van Ruigoord is deze grens een behoorlijk stuk in westelijke richting opgeschoven. Vaalmuiden is een zogeheten sloap (space left over before or after planning), een stuk braakliggend land dat wacht op planologische invulling. Totdat een geschikte bestemming is gevonden, wordt het terrein gebruikt voor de huisvesting van stedelijke nomaden. Dit initiatief is gebaseerd op het ‘gaan en staan waar je wilt’-principe van gemeente Amsterdam.
Vaalmuiden heeft dertig standplaatsen voor 45 bewoners. Het terrein wordt omgeven door een begroeide dijk en biedt binnen deze beschutting een bonte aanblik: woonwagens, caravans, oude bussen, fraaie oldtimers en originele eigen bouwsels staan er kriskras door elkaar. De bewoners van Vaalmuiden bestaan uit een even gevarieerde groep mensen: alleenstaanden, samenwonenden en gezinnen met kinderen. Mensen van overal op de wereld. Druggebruikers, alcoholisten en mensen die gewoon een goede baan hebben. Wat hen bindt is de keuze voor een nomadisch bestaan. Ze willen niet in een gewoon huis wonen, zoals het overgrote deel van de Nederlandse bevolking.
Glen met een bewoner van Vaalmuiden, 1997, foto Sake Rijpkema
Idealisten die niet in een keurslijf wilden
Glen Heyer, die namens HVO het beheer voert over Vaalmuiden, schetst een profiel van zijn bewoners: ‘Eerst waren de stadsnomaden verspreid over de hele stad. Op het KNSM-eiland, de Amerikahaven, de Australiëhaven, achter Artis en aan de Gevleweg. Dat waren aanvankelijk voornamelijk idealisten. Mensen die niet in een keurslijf wilden of bijvoorbeeld juist terug naar de natuur.’
Amsterdamse stadsnomade als geuzennaam
Voor een goed beeld van deze unieke groep mensen moet je De engel van Amsterdam van Geert Mak lezen. Dat geeft een levendige en vrij accurate impressie van de sociale rafelranden en het nomadische stadsbestaan. Wij noemen deze mensen nu stadsnomaden – er is ook even sprake geweest van “nieuwe woonwagenbewoners” maar dat wringt weer met het wettelijk voor die laatste groep geldende afstammingsbeginsel. Vandaar stadsnomaden, toch min of meer een geuzennaam, dunkt me.
Anarchie die niet zomaar in rook opgaat
De eerste vormen van dergelijke samenscholingen namen echter al snel steeds anarchistischer en uitbundiger vormen aan. De beheersbaarheid was volledig zoek en zowel bewoners als bezoekers beschouwden hun plek als een soort vrijstaat. Dat leidde tot verstoringen van de openbare orde, milieuvervuiling, noem maar op. Je kunt de terreinen echter wel sluiten, maar de mensen gaan natuurlijk niet in rook op. HVO heeft toen de wensen van de nomaden geïnventariseerd en aan de hand van de uitkomsten heeft de gemeente een andere faciliteit aangeboden: Vaalmuiden’.
Collega Glen Heyer ruimt op in Vaalmuiden, 1998
Vaalmuiden is een te groot dorpje geworden
Het experiment Vaalmuiden is in opdracht van de gemeente in 1997 geëvalueerd door het Amsterdams Steunpunt Wonen. De uitkomst van deze toetsing is enigszins tweeslachtig. De meeste stadsnomaden zijn redelijk tevreden met hun bestaan op de sloap. Zij kunnen het leven leiden dat ze willen en hebben, na voortdurende onzekerheid over hun standplaats, nu een plek waar ze zich thuis voelen.
Hans Huijssoon
Aan de andere kant trekt het terrein ook randverschijnselen aan die leiden tot overlast. Volgens gemeentelijke projectbegeleider Hans Huijssoon komt dit deels door de huidige grootte: ‘Je moet het terrein beschouwen als een klein dorpje. Er zijn nu net iets teveel en te veel verschillende mensen om voldoende sociale cohesie te doen ontstaan. Er moet bij de bewoners een adequaat zelfregulerend vermogen tot stand komen. Dat verloopt nu nog moeizaam. Dat is deels het gevolg van de huidige samenstelling’.
Samen iets van Vaalmuiden maken
Huijssoon vervolgt: ‘We hebben juist mensen nodig met een positieve instelling die gezamenlijk iets van Vaalmuiden willen maken. Daarmee maken we ruimte om de wat zwakkere mensen op te vangen. Want het is een misvatting om te denken dat stadsnomaden mensen zijn die met niets of niemand te maken willen hebben. Er heerst tussen de bewoners onderling doorgaans een ontspannen en hulpvaardige sfeer. Door de bemoeienis van HVO kan ik de mensen die hulp nodig hebben meer bieden. Ik neem bijvoorbeeld soms een arts van de GGD mee naar Vaalmuiden. Of ik begeleid een bewoner naar ons Dienstencentrum voor medische zorg.’
Thijs van de Berg
Thijs van de Berg van het gemeentelijk grondbedrijf voegt toe: ‘Het gaat om de balans tussen de wensen van bewoners en van omwonenden. Dat is niet altijd gemakkelijk, maar het lukt ons steeds beter. Denk aan het plaatsen van een serieus hek of een wal beplanten met heggen.’
HVO gaat in Vaalmuiden gepersonaliseerde zorg aanbieden
Huijssoon stelt dat hulpverlening aanvankelijk niet aan de orde is geweest. ‘In eerste instantie was er voor HVO alleen een rol als beheerder weggelegd. Inmiddels is door de praktijkervaringen een splitsing bedacht tussen enerzijds bewoners die in eigen beheer op kleinschaliger terreinen verblijven en anderzijds bewoners die zijn aangewezen op maatschappelijke opvang. De laatste categorie bestaat uit mensen die zich noch zelfstandig, noch binnen der bestaande intramurale opvang kan handhaven. HVO heeft hier – heel handig – de term maatschappelijke opvang op wielen voor bedacht.’
In 2012 is het mobiel team van HVO-Querido nog steeds in Vaalmuiden te vinden. Lees meer in deze blog over ‘op stap gaan met het mobiel team‘.
(HVO-Querido, jaarverslag 1997)
